طریقه چشتیه : هرات شهر مناسبی برای رشد و توسعه صوفیه بود، در قرن چهارم و پنجم ساخت و اعمار خانقاه ها برای تربیت و پرورش مریدان در این شهر گسترش یافت، در اوایل ابوالشیب فوشنجی، شیخ عمود استاد خواجه عبدالله انصاری و خالو استاد ابو سعید هر کدام در هرات خانقاهی داشتند.

طریقه چشتیه :

هرات شهر مناسبی برای رشد و توسعه صوفیه بود، در قرن چهارم و پنجم ساخت و اعمار خانقاه ها برای تربیت و پرورش مریدان در این شهر گسترش یافت، در اوایل ابوالشیب فوشنجی، شیخ عمود استاد خواجه عبدالله انصاری و خالو استاد ابو سعید هر کدام در هرات خانقاهی داشتند. به نقل از حمدالله مستوفی، در قرن ششم و هفتم تعداد خانقاه ها و مدارس در هرات به 359 باب میرسید.([1]) از اینرو هرات در گسترش تصوف و عرفان نقش ارزنده داشت، بزرگان و مرشدان زیاد را به جهان تصوف تقدیم نموده است، از جمله ابوالسحاق شامی چشتی([2]) و خواجه ابو احمد ابدال چشتی مشایخ مشهور طریقه چشتیه را میتوان نام گرفت، که به گونه بسیار مختصر به معرفی گرفته میشوند:([3])

«خواجه ابو اسحاق شامی ملقب به شرف الدین بنیانگذار طریقه چشتیه میباشد، او در طریقت مرید شیخ علی دینوری است، مدت هفت سال خدمت مرشد را نموده تا آن که خرقۀ خلافت برایش اعطا گردید. شیخ ابو اسحاق پس از آموزش علوم شرعی به فراگیری علوم باطن پرداخت، منازل طریقت را طی نمود از خلق بی نیاز گردید و مبدأ طریقه چشتیه شد.

مفتی غلام سرور لاهوری راجع به زادگاه ابو اسحاق در «خزینة الاصفیا» نگاشته است که ابواسحاق رحمة الله اصلاً از چشت بود در آنجا سکونت داشت وقتی در بغداد خدمت پیر خود خواجه علی دینوری را مینمود شیخ دینوری از ابو اسحاق^(رح) پرسید از کجایی و نامت چیست؟ ابواسحاق در پاسخ گفت از چشت میباشم و نامم ابواسحاق است. شیخ دینوری فرمود: پس از این خواجۀ چشت هستید و او را به ابواسحاق  چشتی موسوم ساخت، وقتیکه از نزد مرشدش خرقۀ خلافت پوشید به چشت برگشت و به خواجۀ چشت معروف شد»([4]). 

خوارق و کرامات زیاد از وی نقل شده است از جمله نوشته اند کسیکه یکبار در مجلس سماع همراه با شیخ میبود ترک معصیت و گناه میکرد.

جامی در نفحات الانس از ابواسحاق به بزرگی یاد نموده و او را از اصحاب شیخ علی دینوری معرفی کرده و افزوده که مرشد مشایخ چشت است و ابو احمد ابدال به نزد او تربیت دیده است. ([5]) سال  وفات ابواسحاق را چهاردهم ربیع الثانی سال 329 هجری نگاشته اند.([6])

خواجه ابو احمد ابدال چشتی :

خواجه ابو احمد فرزند فرسافه سید ابراهیم، فرزند سید یحیی، سادات حسینی و در طریقت مرید، شاگرد و خلیفه نامدار ابو اسحاق چشتی بود ، در روز ششم ماه رمضان سال 260 هـ ق در چشت هرات متولد گردیده است، پدرش از بزرگان چشت و شخص متمول بود، خواجه ابواحمد را نزد ابواسحاق چشتی شاگرد ساخت، نامبرده تا سن 16 ساله گی علوم ظاهری را پیش استاد آموخت.([7]) به روایت تاریخ صوفی و صوفیگری: او در سن 20 ساله گی همراه  پدر به قصد شکار رفته بود در شکارگاه با ابواسحاق مقابل شد و حالتش دگرگون گردید، عاجل از اسپ فرودآمد و از دل و جان مرید شیخ ابواسحاق چشتی شد از نزد شیخ خرقۀ خلافت پوشید و از ابدالان نامور طریقۀ چشت گردید و در سال 355 هجری قمری در گذشت.([8]) بعد پسرش خواجه ابو محمد که 24 سال داشت به جای پدر در مسند ار شاد طریقه چشتیه نشست و پس از آن خواجه ابو یوسف چشتی و خواجه مودود چشتی (متوفا 527 هـ .ق ) یکی پس از دیگر در رأس طریقه چشتیه قرار گرفتند، در زمان ارشاد خواجه مودود  چشتی این طریقه از هرات تا بیت المقدس، بلخ، بخارا، غزنه و هندوستان گسترش یافت. روایت گردیده که خواجه مودود بیش از ده هزار خلیفه نامدار در مناطق مختلف دنیای اسلام داشت([9]) .

از خلفای  مشهور این طریقه در هند میتوان از خواجه معین الدین چشتی، خواجه قطب الدین بختیار کاکی، خواجه فریدگنج شکر، خواجه نظام الدین اولیأ و خواجه نصیر الدین محمود چراغ دهلی نام برد. لازم به یادکرد اینکه بیشتر مشایخ طریقۀ چشتیه در شریعت پیرو مذهب امام اعظم ابوحنیفه بوده اند([10]).

اذکارلسانی طریقۀ چشتیه :

از بدو تأسیس تا امروز شاخه های زیادی در طریقه چشتیه ایجاد گردیده است که شرح مراسم عبادی هر کدام فراتر از محدودۀ این مبحث میباشد. در این نبشته به شیوه و ورود مرید از نظر گیسو دراز اکتفا شده است. به منظور معلومات مختصر درباب طریقۀ چشتیه مراسم عبادی آن تحریر گردیده، ممکن تفاوتهایی در شیوۀ انجام و اجرای ذکر موجود باشد که در اینجا فقط به مراسم عبادی زیر بسنده شده است.

طوریکه به نظر آمد هر طریقۀ تصوفی دارای ذکر و اوراد خفی و جلی میباشد که سالک یا رهرو مکلف به اجرای آن است  بر سالکین طریقه چشتیه لازم است که به اذکار زیر مداومت نمایند:

1-  مریدان چشتیه باید غسل جمعه و نماز روز جمعه را فراموش نکنند.

2- پس از ادای نماز شام در سه نیت نماز دو رکعتی نفل بخوانند که جمله شش رکعت نفل میشود و در هر رکعت پس از سورۀ فاتحه سه بار سورۀ اخلاص را قرائت نمانید و بعد از سلام هفتاد (70) بار یاوهاب را ذکر نمانید.

3- در هر ماه سه روز روزه بگیرند.

4- هر روز به گفتن هفتاد بار (حسبناالله و نعم الوکیل) مداومت نمایند.

5- در سحر سه بار سور کهف را ختم نمانید.

6- هنگام برخواستن از خواب چهارده بار صلوات بر پیامبر اسلام محمد^(ص) بفرستند .

7- به نماز نیمه شب (تهجد) مداومت نمایند.

8- پس از ادای نماز شب سه صدوشصت(360) مرتبه یاحی یا قیوم را با حبس نفس (بند نمودن هوای تنفسی) ذکر کنند.

         9- بعد از ادای نماز صبح دست چپ را به سینه نهند و    هفتاد مرتبه (یافتاح) بگویند.

10- چهل روز پس از ادای نماز صبح خواندن هفت بار صلوات و یکصدوده مرتبه (یامظهرالعجایب) را فراموش نکنند.

11- چهل شب پی درپی به ذکر خفی «یاحی و یا قیوم» مداومت نمایند، طوریکه در هر شب هزارویک مرتبه گفته شود و در موقع گفتن (یاقیوم)سر را به شانه راست و از شانه راست به طرف قلب توجه دهند.

12- ذکر نفی و اثبات «لااله الاالله» به طور خفی با حبس هوای تنفسی طوریکه این ذکر را با خیال در سینه و قلب نقش کرده از سه تا پنج ضرب در یک نفس ادا نمایند.([11])

مقامات سلسلۀ خواجه گان چشت :

در طریقه چشتیه سالک به منظور حصول قرب به بارگاه محبوب به یک سلسله ریاضت های شاقه میپردازد و از این طریق به مقاماتی دست می یابد که نشانۀ شایسته گی حال و مرتبت صوفی میباشد.

در طریقه چشتیه از نظر خواجه معین الدین چشتی مقامات در زیر قدم یکی از انبیا^(ع) بوده و بدین قرار است:

1- مقام تایبان: که اشارت به حضرت آدم^(ع) است.

2- مقام عابدان: این مقام را اشارت به ادریس ^(ع) کرده اند.

3- مقام زهدان : را به حضرت موسی ^(ع) مرتبط میدانند.

4- مقام صابران : را مربوط حضرت ایوب ^(ع) دانسته اند.

5- مقام رضا : را به حضرت عیسی^(ع) وابسته میدانند.

6- مقام قانعان : متعلق به حضرت ایوب^(ع)

7- مقام مجاهدان: مربوط حضرت یونس^(ع) 

8- مقام متفکران : قدم حضرت یوسف ^(ع)  

۹- مقام شكسته گان: مربوط حضرت شعیب^(ع)

10- مقام مرشدان: مربوط حضرت شیست^(ع) 

11- مقام صالحان: متعلق به حضرت داوود^(ع)

12- مقام مخلصان: مربوط حضرت نوح^(ع)

13- مقام عارفان: اشاره به حضرت خضر^(ع)

۱۴- مقام شاكران: مربوط حضرت ابراهیم^(ع)

15- مقام محبان: قدمگاه حضرت محمد صلی الله علیه و سلم.([12])

پیروان طریقۀ چشیته باید جهد و کوشش نمایند که این مراحل را یکی پس از دیگر بگذرانند و با خواهشات نفسانی و شهوانی مبارزه نمایند تا که شایسته گی پذیرش را به نزد محبوب پیدا کنند و مرادشان حاصل گردد.

در اینمورد خواجه معین الدین چشتی فرموده است، که عارف باید راحت خود را در عبادت پروردگار خویش جستجو نماید و برای نجات از ظلمت به درتوبه استوار بماند. و برای رهایی از آتش خود را به صفات خوف، رجا، روزه، نماز و ذکر آراسته گرداند و ترک گناه نماید.([13])

اداب ورود به طریقۀ چشتیه :

برای ورود سالکان به سلک صوفیه هر طریقه دارای راه و روش، شرایط رسوم و آداب است که سالک غرض شمولیت به طریقه مورد نظرمکلف به رعایت و انجام آنها میباشد. طریقه چشتیه نیز دارای قواعد است. که مرید با به سر رسانیدن آن رسوم به حیث مرید در طریقه مذکور پذیرفته می شود. بدانگونه که سالک برای ورود به این طریقه اول وضو بگیرد و توبه نماید، پس از آن دو رکعت نماز نفل به جا آورده و به اندازۀ توان چیزی به فقرا و مساکین صدقه کند و پس از قبول و پذیرش مرشد لباس فقررا به تن نماید. در اینجا فقط به شیوۀ ورود مرید از نظر حسین چشتی معروف به گیسو دراز اکتفأ شده است.([14])

شجرۀ طریقۀ چشتیه :

الف – خواجه مودود چشتی، مرشدی که سبب گسترش این طریقه گردید، خواجه یوسف چشتی، خواجه محمد چشتی، خواجه احمد ابدال چشتی، خواجه اسحاق چشتی بنیان گذار طریقه چشتیه، خواجه ممشاد علی دینوری، خواجه هبیرة البصری، هذیقة المرعشی (حدیقة المرعشی)، ابراهیم ادهم بلخی، ابوالفیض خواجه فضیل بن عیاض، ابوالفضل خواجه عبدالواحد بن زید بصری، خواجه حسن البصری، حضرت علی المرتضی کرم الله وجهه و حضرت محمد مصطفی^(ص)([15]) .

ب: شیخ ابواسحاق شامی، شیخ ممشاد علی دینوری، شیخ هبیره بصری، شیخ حذیقه مرعشی، شیخ ابراهیم ادهم، امام محمد باقر، امام زین العابدین، سید الشهدا امام حسین، امام حسن مجتبی، علی مرتضی، محمد مصطفی^(ص) ([16])

فرجام سخن این که افتخار ایجاد و گسترش، طریقۀ مذکور در عرصۀ تصوف و عرفان مربوط به کشور عزیز ما افغانستان میباشد. بیشتر از مرشدان چشتیه به زبان دری آشنا بوده و آثار گرانبهایی را به این زبان از خود به جا گذاشته اند و از شعرای نامور چشتیه در هند امیر خسرو دهلوی و امیر حسین دهلوی میباشند([17])

این طریقه بنابر ویژه گیهایی چون: سماع و موسیقی به طبع باشنده گان هند سازگار بوده و در آن جا توسعه یافت که سبب مسلمان شدن هزاران کس در دیار هند شد.

---

- تاریخ صوفی و صوفیگری جلد دوم، ص 930.[1]

-      یکی از ولسوالی های هرات و زاد گاه ابو اسحاق چشتی بنیانگزار طریقه چشتیه می باشد. [2]

- نورالدین مدرسی چهاردهی، سلسله های صوفیه، ایران، ص 179. [3]

[4] - معاون محقق محمد متین مونس، تاریخ پیدایش و سلسله طریقه چشتیه، مجله خراسان شماره، 46- کابل: 1384ش، ص 182.

[5] - مولانا عبدالرحمن جامی، نفحات الانس، به تصحیح مهدی توحید پور تهران 1375ش، ص 504.

[6] - مفتی غلام سرور لاهوری، خزینه الاصفیات، جلد اول، هرات: 1994عیسوی ص 239.

- مجله خراسان شماره 64، ص 183 .[7]

[8] - تاریخ صوفی و صوفیگری، جلد اول، ص 399.

- مفتی غلام سرور لاهوری، خزینه الاصفیا، جلد اول، ص 294.[9]

- سلسلسه های صفویه ایران، ص 184. [10]

- سلسله های صوفیه ایران، ص 185. [11]

[12] - میرزا لعل بیک لعلی بدخشی، به تصحیح  دکتور سید کمال و حاج جوادی، ثمرات القدس، تهران: 1376ش، ص 160- 159.

- ثمرات القدس ص 162- 161.[13]

[14] - مجله خراسان، شماره 64، ص 179.

- شجره مذکور به استناد از کتب خزینه الاصفیا، نفحات الانس جامی و دایرة المعارف اسلامی جلد دوم چاپ  جدید نگاشته شده است [15]

[16] - حقیقت تصوف جلدول ضمیمه آن.

[17] -تاریخ صوفی و صوفیگری، جلد اول، ص 277.